Kwa mujibu wa Shirika la Habari la Kimataifa la Ahlul-Bayt (as) –ABNA– Miongoni mwa wanasayansi wa sayansi ya viumbe kumekuwepo nadharia mbili kuhusu uumbaji wa viumbe hai:
1. Nadharia ya “mageuzi ya aina mbalimbali” au “Transfomism”; ambayo inasema kwamba aina za viumbe hai hapo mwanzo hazikuwa katika hali zilivyo sasa; bali mwanzoni kulikuwa na viumbe vyenye seli moja katika maji ya bahari, ambavyo vilitokea kupitia mabadiliko fulani katika kina cha bahari na kwenye matope ya chini ya bahari.
Kwa maneno mengine, baadhi ya viumbe visivyo hai viliwekwa katika mazingira maalumu ambapo kutoka humo seli za kwanza hai zilitokea. Viumbe hivi vidogo sana vilivyo hai viliendelea kukua hatua kwa hatua na kubadilika kutoka aina moja kwenda aina nyingine. Kutoka baharini vilihamia nchi kavu, na kutoka huko kwenda angani, na hivyo zikapatikana aina mbalimbali za mimea, aina mbalimbali za wanyama wa majini na wa nchi kavu, pamoja na ndege.
Hatua ya juu zaidi ya mfululizo huu wa mageuzi ni mwanadamu, ambaye alitokea kutokana na viumbe vinavyofanana na nyani, na baadaye wakatokea nyani wenye sura inayofanana na mwanadamu.
2. Nadharia ya “kutobadilika kwa aina” au “Fixism”; ambayo inasema kwamba aina za viumbe hai, kila moja ilitokea kivyake tangu mwanzo katika sura yake ya sasa, na hakuna aina iliyobadilika kuwa aina nyingine. Kwa hiyo, mwanadamu pia ana uumbaji wake wa pekee ambao tangu mwanzo aliumbwa katika sura hii.
Wanasayansi wa makundi yote mawili wameandika mambo mengi ili kuthibitisha misimamo yao, na mijadala na mabishano mengi yamefanyika katika mikusanyiko ya kisayansi kuhusu suala hili.
Katika mikusanyiko ya sayansi ya viumbe ya leo, hakuna shaka kwamba wengi wa wanasayansi wanaunga mkono nadharia ya mageuzi. (1)
Watu wengi wamejitahidi kuweka aina fulani ya mgongano kati ya nadharia hii na suala la kumjua Mwenyezi Mungu, na huenda kwa mtazamo fulani wakawa na sababu; kwa sababu kuibuka kwa fikra ya “Darwinism” kulisababisha mapambano makali kati ya viongozi wa Kanisa kwa upande mmoja, na wafuasi wa nadharia hii kwa upande mwingine.
Katika zama hizo, kwa sababu maalumu za kisiasa na kijamii, kulifanyika propaganda kubwa kuhusu suala hili, zikidai kwamba “Darwinism” haiwezi kuendana na kumjua Mwenyezi Mungu.
Lakini leo jambo hili liko wazi kwetu kwamba mambo haya mawili hayapingani. Yaani, iwe tunakubali nadharia ya mageuzi au tunaikataa kwa sababu ya ukosefu wa ushahidi, katika hali zote mbili tunaweza kuwa wenye kumjua Mwenyezi Mungu.
Kwa hiyo, kelele za kudai kwamba nadharia ya mageuzi ya aina mbalimbali inapingana na suala la kumjua Mwenyezi Mungu ni kelele zisizo na msingi wala hoja. (2)
Baada ya kutoa utangulizi huu, sasa inafika zamu ya kuuliza swali kwamba: Je, nadharia ya mageuzi ya aina mbalimbali inapingana na mtazamo wa Uislamu kuhusu uumbaji au la? Yaani, je, inawezekana kuoanisha mafundisho ya matini halisi za Kiislamu, yaani aya za Qur’ani na riwaya za Maasumina (a.s.), na mifumo ya “nadharia ya mageuzi”, au haiwezekani?
Katika kujibu tunasema: Moja ya mambo ya kuvutia wakati wa kuchunguza swali hili ni kwamba, wote wanaounga mkono mageuzi ya aina mbalimbali na wale wanaoyakataa, wamejikita katika aya za Qur’ani ili kuthibitisha wanachokikusudia. Bila shaka, hoja zao hazikosi kukosolewa.
Hoja za Wanaounga Mkono Nadharia ya Mageuzi ya Aina Mbalimbali
Aya muhimu zaidi ambayo wafuasi wa nadharia ya mageuzi wameitegemea ni Aya ya 33 ya Sura Aal Imran, ambayo inasema kwamba:
«إنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ»
(Mwenyezi Mungu amemteua Adam, Nuh, ukoo wa Ibrahim na ukoo wa Imran juu ya walimwengu.)
Wafuasi wa nadharia ya mageuzi wanaamini kwamba, kama vile Nuh, ukoo wa Ibrahim na ukoo wa Imran waliishi miongoni mwa umma fulani na wakateuliwa kutoka miongoni mwao, basi Adam pia alipaswa kuwa hivyo.
Yaani, katika zama na wakati wake kulikuwa na wanadamu wengine, na Adam aliteuliwa kutoka miongoni mwao kuwa “mteule wa Mwenyezi Mungu.” Hii inaonyesha kwamba Adam hakuwa mwanadamu wa kwanza duniani; bali kabla yake kulikuwa na wanadamu wengine. Na upekee wa Adam ulikuwa katika mabadiliko yake ya kiakili na kiroho ambayo yalisababisha ateuliwe kutoka miongoni mwa viumbe wa aina yake.
Lakini ni lazima kuzingatia kwamba uchambuzi huu ungekuwa sahihi iwapo maana ya neno “عالمین” ingekuwa ni “watu waliokuwa wakiishi katika zama hizo.” Hali ni kwamba neno “عالمین” ni pana zaidi kuliko watu wa wakati mmoja; kama inavyopatikana katika hadithi mashuhuri kuhusu ubora wa Bibi wa Uislamu, Hazrat Fatima (s.a.), kutoka kwa Mtume wa Uislamu (s.a.w.w.), ambapo amesema:
«فَأَمَّا ابْنَتِی فَاطِمَةُ فَهِیَ سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِین» (3)
(Binti yangu Fatima ni bibi wa wanawake wa ulimwengu wa mwanzo na wa mwisho.)
Kwa maana hii, aya iliyotajwa hapo juu haina dalili ya kuthibitisha wanachokikusudia.
Na jambo hili linafanana na mtu kusema kwamba Mwenyezi Mungu amewateua baadhi ya watu kutoka miongoni mwa wanadamu — wanadamu wa karne na zama zote — na mmoja wao ni Adam.
Katika hali hii, hakuna ulazima wa kuwepo kwa wanadamu wengine katika zama na wakati wa Adam. (4)
Wafuasi wa “nadharia ya mageuzi” katika kujikita katika Qur’ani Tukufu wametaja pia aya nyingine mbalimbali.
Kwa mfano, Al-Maraghi katika tafsiri yake (5), ametumia Aya ya 17 ya Sura Ar-Ra’d:
«فَأَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفاءً وَ أَمَّا ما یَنْفَعُ النَّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الْأَرْضِ»
(Mwishowe povu hutupwa nje, lakini kile kinachowanufaisha watu hubaki ardhini; hivi ndivyo Mwenyezi Mungu anavyopiga mifano!)
Mbali na yeye, watu wengine pia wamejikita katika baadhi ya aya nyingine za Qur’ani, ambazo nyingi kati yake hazina uhusiano wowote na suala la mageuzi, na ni miongoni mwa mifano ya “tafsiri kwa maoni binafsi.”
Hoja za Wanaounga Mkono Nadharia ya Kutobadilika kwa Aina
Wafuasi wa nadharia ya “kutobadilika kwa aina” pia wamechagua aya za Qur’ani ili kuunga mkono mtazamo wao.
Miongoni mwa aya hizo ni Aya ya 26 na 28 ya Sura Tukufu ya Al-Hijr, ambazo zinaeleza kwamba Mwenyezi Mungu alimuumba mwanadamu kutokana na “udongo mkavu” uliotokana na udongo wenye rangi nyeusi na harufu mbaya.
Katika Aya ya 26 tunasoma:
«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ»
(Tulimwumba mwanadamu kutokana na udongo mkavu [kama chungu] uliotokana na udongo wenye harufu mbaya [wenye rangi nyeusi].)
Na katika Aya ya 28 pia tunasoma:
«وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ»
(Na [kumbuka] wakati Mola wako alipowaambia Malaika: Hakika Mimi ninamuumba mwanadamu kutokana na udongo mkavu uliotokana na udongo wenye harufu mbaya.)
Jambo la kuvutia ni kwamba usemi huu umetumika kuhusu uumbaji wa “mwanadamu”, na vilevile kuhusu uumbaji wa “bashar.”
Kwa mujibu wa dhahiri ya aya hizi, Hazrat Adam (a.s.) mwanzoni aliumbwa kutokana na udongo wenye rangi nyeusi, na baada ya viungo vyake kukamilika, roho ya Mwenyezi Mungu ilipulizwa ndani yake.
Namna aya hizi zilivyoelezwa inaonyesha kwamba kati ya kuumbwa kwa Adam kutokana na udongo na kutokea kwa sura yake ya sasa, hakukuwa na aina nyingine za viumbe. (6)
Kimsingi, kwa kujumlisha aya ambazo katika Qur’ani zimezungumzia uumbaji wa mwanadamu, tunaweza kufikia hitimisho kwamba aya hizi zinaafikiana na uumbaji wa aina moja na nadharia ya “kutobadilika kwa aina” zaidi.
Suala la uumbaji wa mwanadamu katika Qur’ani Tukufu limeelezwa kwa namna mbalimbali:
- Baadhi ya aya zinaeleza namna na chanzo cha kuumbwa kwa Hazrat Adam.
- Kundi la pili linazungumzia uumbaji wa aina ya mwanadamu.
- Na kundi la tatu linazungumzia uumbaji wa Hazrat Adam na kizazi chake kwa kutenganisha.
Kuhusu namna ya kuumbwa kwa Hazrat Adam (a.s.), inapaswa kusemwa kwamba aya zinazozungumzia jambo hili ziko katika aina mbili:
Aina ya kwanza inaeleza waziwazi namna ya kuumbwa kwa Hazrat Adam; kama:
«إِنَّ مَثَلَ عِیسَی عِندَ اللّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ» (7)
(Hakika mfano wa Isa mbele ya Mwenyezi Mungu ni kama mfano wa Adam; alimuumba kutokana na udongo.)
Katika aina ya pili, kutokana na muktadha wa aya, inaweza kueleweka chanzo cha uumbaji wa Adam. Mfano wake ni kisa cha Shetani ambaye anamwambia Mwenyezi Mungu:
«أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طینا» (8)
(Je, nimsujudie yule uliyemuumba kutokana na udongo?)
Katika sehemu nyingine ya Qur’ani, namna na maada ya awali ya uumbaji wa “mwanadamu wa kwanza” imeelezwa tofauti na wanadamu wengine:
«بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طینٍ * ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهین» (9)
(Alianza uumbaji wa mwanadamu kutokana na udongo; kisha akafanya kizazi chake kutokana na kiini cha maji duni na yasiyo na thamani.)
Ikiwa Hazrat Adam pia alikuwa ametokana na manii, yaani aliumbwa kutokana na mwanadamu ambaye alikuwa hajakamilika, basi kutaja kizazi chake kusingekuwa na maana.
Kwa hiyo, ni wazi kabisa kwamba aya hii iko katika nafasi ya kutoa ufafanuzi; na kuna tofauti kati ya kuumbwa kwa mwanadamu wa kwanza na wanadamu wengine. (10)
Kutokana na yote yaliyopita, tunafikia hitimisho kwamba ingawa aya za Qur’ani hazilengi moja kwa moja kueleza “suala la mageuzi” au “kutobadilika kwa aina,” lakini dhahiri ya aya zinazohusiana na “uumbaji wa Adam” inaonyesha kwamba uumbaji wake ulikuwa wa kujitegemea, na kuhusu viumbe wengine hai Qur’ani imekaa kimya. (11)
Katika Nahjul-Balagha pia kuna maelezo kutoka kwa Hazrat Ali (a.s.) katika khutba ya kwanza ambayo yanaafikiana zaidi na suala la uumbaji wa kujitegemea.
Katika kueleza hatua za uumbaji wa mwanadamu na Mwenyezi Mungu Mtukufu, na katika kufafanua namna udongo wa awali wa uumbaji wa mwanadamu ulivyotokea, anasema:
«ثُم جَمَعَ مِن حَزن الارضِ وَ سَهلِها، وَ عَذبِها و سَبَحهَا، تُربَـةً سَنَها بِالماءِ حتّی خَلَصَت، وَ لَاطَها بِلبَلۀ حَتّی لَزَبَت، فَجَبَلَ مِنها صُورَۀ ذاتَ أحناءٍ وَ وُصولٍ، و اعضاءٍ و فُصولٍ، أجمَدَها حتّی أستَمسَکَت، و أصلَدَها حتّی صَلصَلَت، لِوَقتٍ مَعدودٍ وَ أمَدٍ مَعلومٍ ثُمَ نَفَخَ فیها من روحِهِ فَمَثُلَت إنساناً ذا أَذهانٍ یُجیلُها وَ فِکرٍ یَتَصَرٍفُ بِها» (12)
(Kisha Mwenyezi Mungu Mtukufu alikusanya kutoka sehemu ngumu na laini, tamu na chumvi za ardhi, udongo ambao aliulowesha kwa maji mpaka ukawa safi na halisi. Kisha akachanganya maada hiyo safi na unyevunyevu wa maji mpaka ukawa udongo unaoshikamana. Kisha kutokana na udongo huo akatengeneza sura yenye pande mbalimbali, viunganishi, viungo na sehemu mbalimbali.
Aliikausha sura hiyo mpaka ikawa imara, na akaifanya kuwa ngumu mpaka ikawa kavu kama chungu, na akaiweka katika hali hiyo kwa muda maalumu na kipindi kilichowekwa.
Kisha akapuliza ndani yake kutoka katika roho yake, na hivyo ikawa mwanadamu aliye hai, mwenye akili na fikra ambazo angezitumia katika kuendesha mfumo wa maisha yake.)
Ni wazi kwamba kauli hii yenye nuru pia inaafikiana zaidi na suala la uumbaji wa kujitegemea.
Tanbihi
(1). Tafsir Nemuneh, Makarem Shirazi, Naser, Tehran, Dar al-Kutub al-Islamiyyah, 1374 Hijria Shamsia, chapa ya kwanza, Juzuu ya 11, uk. 82–83, kwa ufupisho; nadharia zilizotokana na nadharia ya mageuzi baada ya Charles Darwin, ingawa zina tofauti fulani na kauli za Darwin, lakini kwa sababu ya kukubali misingi miwili muhimu sana ya “maendeleo na mabadiliko ya uhai” na “asili ya pamoja,” karibu nadharia zote za kibayolojia za ulimwengu wa sasa huainishwa chini ya ushawishi wa msingi wa nadharia ya mageuzi.
Kinachojulikana leo miongoni mwa wanasayansi na wanabiolojia katika mikusanyiko ya kisayansi kama nadharia ya mageuzi, ingawa zaidi kinazingatia mabadiliko ya kijeni kuliko kuchambua chanzo cha uumbaji, lakini kwa sababu ya kujadili suala la “asili ya pamoja” ya aina mbalimbali na jitihada za kufuatilia nasaba na kuchunguza seli inayojizalisha yenyewe takribani miaka bilioni 4 iliyopita, nadharia hii yenyewe ina uwezo mkubwa wa kuingia katika mgongano na mafundisho ya dini kuhusu suala la uumbaji.
Rejea: Makala “Qur’ani na Mikabala Mipya ya Nadharia ya Mageuzi,” Kalantari, Ibrahim; Rezaei, Ruhullah, Jarida Maalumu la Kisayansi la Qur’ani na Sayansi, Spring na Summer 1389, Na. 6, uk. 13–44.
(2). Tafsir Nemuneh, rejea hiyo hiyo, uk. 85–86, kwa ufupisho.
(3). Bihar al-Anwar, Majlisi, Muhammad Baqir bin Muhammad Taqi, Beirut, Dar Ihya al-Turath al-Arabi, chapa ya pili, Juzuu ya 37, uk. 85.
(4). Tafsir Nemuneh, rejea hiyo hiyo, uk. 87–88.
(5). Tafsir al-Maraghi, Maraghi, Ahmad bin Mustafa, Beirut, Dar Ihya al-Turath al-Arabi, Juzuu ya 2, uk. 227.
(6). Tafsir Nemuneh, rejea hiyo hiyo, uk. 88–89, kwa ufupisho. Beirut, Dar Ihya al-Turath al-Arabi, Juzuu ya 2, uk. 227.
(6). Tafsir Nemuneh, rejea hiyo hiyo, uk. 88–89, kwa ufupisho. Beirut, Dar Ihya al-Turath al-Arabi, Juzuu ya 2, uk. 227.
(7). Sura Aal Imran, Aya ya 59.
(8). Sura Al-Isra, Aya ya 61.
(9). Sura As-Sajdah, Aya ya 7 na 8.
(10). Ma’arif Qur’an, Misbah Yazdi, Muhammad Taqi, Qom, Machapisho ya Taasisi ya Imam Khomeini, uk. 237.
(11). Tafsir Nemuneh, rejea hiyo hiyo, uk. 89.
(12). Nahjul-Balagha, Sharif ar-Radhi, Muhammad bin Husayn, mtafiti/mhariri: Fayd al-Islam, Qom, Nashr Hijrat, 1414 Hijria Qamaria, chapa ya kwanza, uk. 42.
Maoni yako